# De actualiteit van Hans Van Mierlo

> Canonieke pagina: https://www.janpronk.nl/columns/dutch/de-actualiteit-van-hans-van-mierlo.html

## Van Mierlo als visionair

Hans van Mierlo wordt herdacht als visionair en charismatisch politicus die zijn twijfels niet schuwde en zich kwetsbaar opstelde. Zijn kritiek op het politieke bestel was scherp en maakte medeverantwoordelijken ongemakkelijk. Velen erkenden dat hij gelijk had, maar geloofden niet dat hij gelijk zou krijgen.

## De PvdA en Van Mierlo

De PvdA heeft veel aan Van Mierlo te danken, maar liet hem vallen toen dat beter uitkwam. Dit wordt uiteindelijk destructief voor de partij zelf.

## De visie van 1966

In 1966 verklaarde Van Mierlo het politieke bestel vermoeid: de macht ontbeert gezag. Zijn diagnose:

- De verzuiling veroorzaakt verstarring
- Het vertrouwen van burgers moet worden herwonnen
- Burgers moeten meer zeggenschap krijgen
- Staatskundige hervormingen moeten het partijenstelsel vervangen door een niet-ideologisch bestel
- Kiezers zouden kunnen kiezen tussen progressief en conservatief
- Het parlement diende te controleren

## De spagaat van Van Mierlo

Van Mierlo speelde het spel van parlementaire democratie van binnenuit om staatsrechtelijke vernieuwing te realiseren. Dit leidde tot een spanningsveld toen hij onder invloed van Den Uyl samenwerking met de PvdA afsprak, wat zijn partij een links stempel gaf.

## Politieke doorbraken

Deze benadering leverde op:
- Schaduwkabinetten van progressieve partijen
- Gezamenlijk verkiezingsprogramma (Keerpunt '72)
- Het minderheidskabinet Den Uyl

Dit kabinet, het meest linkse na 1945, zou zonder Van Mierlo niet tot stand zijn gekomen. Het redde de PvdA. De beoogde Progressieve Volkspartij (waarin D66 zou opgaan) kwam echter niet tot stand nadat de PvdA dit afwees. Het bestel zelf bleef ongeschokt, vooral toen het CDA als ideologisch verzuilde centrumpartij werd gevormd.

## Paars en de jaren negentig

Begin jaren negentig redde Van Mierlo, teruggekomen als D66-partijleider, de PvdA opnieuw. Ondanks het WAO-debacle kon de PvdA verder regeren. Paars werd mogelijk als coalitie tussen PvdA en VVD, met D66 als brug. Dit bood voor het eerst drie opties: centrum-links, centrum-rechts en links-rechts. Na de Koude Oorlog was dit politiek en beleidsmatig een succes.

Echter: staatskundige hervorming kwam opnieuw niet van de grond. Politieke partijen hadden er belang bij dit af te wijzen. De PvdA ging zich steeds minder dualistisch gedragen en verwierp D66's hervormingsplannen vanuit historische opvattingen. De burgers raken vervreemd van gevestigde partijen.

## De vervreemding breidt uit

De protestbeweging van jaren zestig was progressief en vooral onder jongeren. Nu vertalen jongeren maatschappelijke betrokkenheid minder politiek. Het onbehagen wordt vooral door een conservatieve middenklasse uitgesproken. Dertigers en veertigers verwijten de politiek zich hun zorgen niet aan te trekken.

## De hedendaagse problematiek

De macht ontbeert nog steeds gezag, maar kan ook steeds minder problemen oplossen. Dit leidt tot:
- Protestpartijen
- Populisme
- Polarisatie en verkettering
- Verdere erosie van vertrouwen in de overheid

Politieke partijen worden in zichzelf gekeerde elites. Vernieuwing van het bestel wordt afgehouden door verstarring.

## Van Mierlo's latere kritiek

Van Mierlo betitelde het systeem als huichelachtig en bekritiseerde coalities in achterkamertjes, ongeacht verkiezingsuitslagen. De Kamer wordt gesnoerd door regeerakkoorden en kan niet haar controlerende taak vervullen.

Ook de PvdA treft zijn kritiek: zij doet nog steeds alsof zij een maatschappelijke structuur vertegenwoordigt, terwijl alle partijen structurele leegte vormen. Hierdoor zweven kiezers af.

## Politieke partijen verdampt

Politieke partijen zijn niet ontploft, maar verdampt. Dit komt niet alleen van het staatkundig bestel, maar ook van het politieke bedrijf zelf: politici komen verkiezingsbeloften niet na. Deze onoprechtheid staat haaks op alles waar Van Mierlo voor stond. Zijn kritiek verdient omzetting in bezinning.