# De redelijkheid voorbij?

> Canonieke pagina: https://www.janpronk.nl/columns/dutch/de-redelijkheid-voorbij.html

## Europese politiek versus Amerikaanse optimisme

Waar Amerika onder het motto "Yes, we can" leefde, werd Europa gekarakteriseerd door "Ja, maar …". De Nederlandse regering campagneerde met "Europa, best belangrijk", maar burgers begrepen dit als "maar niet heus". Deze voorzichtige houding kenmerkte heel Europa: solidariteit met voorbehouden.

## Solidariteit met mate

Zuid-Europese landen moeten volgens dit beleid zelf vluchtelingen uit Noord-Afrika opvangen – niet oneerlijk, maar "pech" vanwege hun geografische ligging. Deze landen werden slachtoffer van speculatie op de internationale kapitaalmarkt, maar rijkere Europese landen wentelden de lasten van de crisis op hen af. De boodschap: zij hebben het er zelf naar gemaakt.

Dit leidde tot opkomst van nationalistische partijen zoals de Finse "Echte Finnen". Spoedig dreigden "Echte Duitsers", "Echte Nederlanders" en "Echte Europeanen" het politieke toneel te betreden. Ook Amerika's "Yes, we can" werd afgezwakt tot "Yes, we can, but not yet" onder invloed van de Tea Party.

## Kant als symbolische figuur

In het gelijktijdig in Nederland gespeelde toneelstuk *Immanuel Kant* van Thomas Bernhard (uit de jaren zeventig) onderneemt Kant – die zijn geboorteplaats Koningsbergen nooit verliet – een symbolische reis naar Amerika. Het stuk speelt zich af in het begin van de twintigste eeuw, na de ondergang van de Titanic.

Kant reist naar Amerika om colleges filosofie te geven en hoopt op genezing van zijn staar. Amerika heeft medische kennis die Europa mist; Europa brengt de rede – kernwaarde van de Verlichting.

## De ontmoeting loopt uit de hand

Op de boot ontmoet Kant vertegenwoordigers van kerk, leger, rijkdom en kunst. De reis leidt tot twijfels: wetenschap baseert zich op wijsheid en verstand, die leiden tot kennis, mondigheid, autonomie, vrijheid en tolerantie. Maar religie, geweld en consumptiedrang verstoren dit evenwicht.

Kant concludeert: "Das System ist immer ein falsches System". Op volle zee – tussen de continenten – kan hij niet meer over de rede spreken. In Amerika aangekomen stelt hij vast: "Die Menschheit fürchtet nichts mehr als sich selbst. Sicherheit ist immer nur tödliche Sicherheit". De mensheid is gek geworden.

## Profetisch werk

Bernhards stuk uit de jaren zeventig bleek profetisch. Dertig jaar later twijfelt Europa aan zichzelf en heeft Amerika zich overschat. Beide voelen zich bedreigd, slaan van zich af. Politieke en financiële systemen functioneren niet meer, mensen raken onderling verdeeld en gekte neemt toe.

De vraag blijft: zijn we de redelijkheid voorbij? Of geven we de rede een nieuwe kans door deze te combineren met echte solidariteit, zonder voorbehouden?