# Respect voor Rwanda

> Canonieke pagina: https://www.janpronk.nl/columns/dutch/respect-voor-rwanda.html

**Bron:** Nieuwe Liefde, december 2012

## Westerse beschaving en machtsmisbruik

Het Westen kent uit zijn eigen geschiedenis – vooral de Holocaust – dat mensen tot gruwelijke dingen in staat zijn. Dit inzicht noopt tot bescheidenheid wanneer we reageren op wandaden elders in de wereld. Alleen systemen met constitutionele beginselen, rechtsstaat, democratie en waardenoverdracht via onderwijs kunnen tegenwicht bieden tegen machtsmisbruik en geweld. Het Westen heeft geen monopolie op dergelijke systemen.

## De genocide in Rwanda

De genocide in Rwanda twintig jaar eerder (1994) was een van de meest afschuwelijke misdaden ooit. Meer dan een miljoen mensen werden verminkt, verkracht en vermoord. Na dit massale geweld ontstond de vraag: hoe kun je een nieuw begin maken zonder de schuldigen te berechten?

## De juridische uitdaging

Honderdtwintigduizend mensen zaten gevangen op beschuldiging van deelname aan de moordpartijen. Een speciaal VN-tribunaal kon slechts enkele tientallen leidinggevenden berechten. Omdat bijna alle Rwandese rechters waren omgebracht, duurde de inrichting van de binnenlandse rechtspleging lang. De aantallen daders waren zo groot dat formele rechtsbankberechting meer dan een eeuw zou vergen. Tienduizenden zouden decennia in gevangenissen wachten zonder ooit voor de rechter te verschijnen.

## Gacaca: traditionele rechtspleging

Rwanda greep terug naar Gacaca, een traditionele informele rechtsplegingsvorm uit het verleden. Wekelijks vonden overal in het land bijeenkomsten plaats, jaren achtereen, waar iedereen verplicht aanwezig was.

De doelstellingen waren:
- Waarheidsvinding
- Beëindiging van straffeloosheid
- Rechtsbankberechting
- Nationale verzoening

Iedereen was betrokken geweest – als dader, slachtoffer, overlevende of getuige. De procesvoering kreeg een wettelijke basis en werd gedetailleerd gedocumenteerd. De bevolking koos zelf rechters uit haar midden. Uiteindelijk behandelden de Gacaca-tribunalen twee miljoen rechtszaken, waaronder tweehonderdduizend beroepszaken. Driehonderdduizend maal vond vrijspraak plaats.

## Westerse kritiek

Het Westen – datzelfde Westen dat de naderende genocide niet had willen tegenhouden – kritiseerde deze lekenrechtspraak om niet aan westerse normen te voldoen. Echter, geen realistisch alternatief werd geboden. Dit was hypocriet: het Westen benadrukt altijd de noodzaak om straffeloosheid te beëindigen. Bovendien zou terugkeer van daders in de maatschappij zonder rechtsbankbehandeling ongetwijfeld tot nieuw geweld en wraak leiden.

## Nationale genezing

De Gacaca-bijeenkomsten waren hartverscheurend. Dezelfde verhalen, telkens opnieuw, in aanwezigheid van iedereen. De voortdurende confrontaties tussen daders en slachtoffers vormden een oefening in nationale trauma-verwerking. Van overlevenden werd verwacht zich te verzoenen met hun vijanden en hen te vergeven.

Een regering kan niet van haar burgers persoonlijke vergeving eisen. Toch werd Gacaca een vorm van nationale genezing – van bovenaf georganiseerd, maar essentieel om een einde te maken aan massavernietiging. Wie het drama van 1994 meer dan van afstand heeft meegemaakt, kan slechts respect opbrengen voor wat is bereikt.