Sinds 9/11 is de voedingsbodem voor geweld alleen maar gegroeid.
Trouw, 9 september 2026
Met de vliegtuigen die zich op 11 september 2001 in de Twin Towers van het World Trade Center in New York boorden, pleegde Al-Qaida de grootste terroristische aanslag ooit. Er vielen bijna 3000 slachtoffers. De aanslag kwam voor bijna iedereen onverwacht en de wereld was geschokt.
Mijn eerste reactie was: ‘Nu wordt alles anders’. Ik zag de aanslag als een kantelpunt in de geschiedenis, net als de oliecrisis van 1973 en de val van de Berlijnse Muur in 1989. Ook die waren onverhoeds en ook toen werd gedacht dat oude tijden voorbij waren.
Jan Pronk. Bron Foto Fenna Jensma
Maar wie terugkeek zag voortekenen: de waarschuwing van de Club van Rome in de jaren zeventig dat er grenzen waren aan de groei en de Russische perestrojka en glasnost in de jaren tachtig. Vervolgens bleek na elk van beide kantelpunten dat er minder veranderde dan was voorspeld. De sterkste partij nam de teugels in handen. Het Westen ging na de oliecrisis door met economische groei op basis van fossiele brandstoffen en het kapitalisme kreeg na het neerhalen van het IJzeren Gordijn vrij spel in Oost-Europa en Rusland. De loop der gebeurtenissen werd minder bepaald door de kanteling zelf dan door de reactie die erop volgde.
Terrorisme heeft een voedingsbodem
Hadden we 11 september kunnen zien aankomen? Een terroristische aanslag in deze vorm, van deze omvang, van buitenaf op het grondgebied van het machtigste land ter wereld was uniek. Maar terrorisme heeft een voedingsbodem: achterstelling, uitsluiting, discriminatie, vernedering. Die gevoelens bestonden in het Zuiden van de wereld, ook na de dekolonisatie. Ze waren door het Westen niet serieus genomen. De aanslag was een gruweldaad, volstrekt niet gelegitimeerd, maar dat gevoelens van vernedering ooit tot uitbarsting zouden komen was te voorzien.
Sindsdien is de wereld drastisch veranderd. Het streven naar veiligheid kreeg de overhand, boven rechtvaardigheid, gelijkheid en mensenrechten. De machtspositie van de VS was aangetast. De politieke en economische verhoudingen in de wereld werden multipolair. De Verenigde Naties werden als hoeder van de rechtsorde terzijde geschoven. In de buitenlandse politiek werden culturele tegenstellingen net zo prominent als politieke clashes en economische conflicten. Binnen samenlevingen nam de polarisatie tussen meerderheden en culturele, etnische en religieuze minderheden toe. De razendsnelle opmars van ICT, sociale media, AI en wapentechnologie zette alle conflicten op scherp.
Al deze ontwikkelingen werden, net als bij de eerdere kantelpunten, minder bepaald door 9/11 zelf dan door de reactie daarop, wederom vooral de reactie vanuit het Westen. Het terrorisme werd met kracht bestreden, maar de voedingsbodem bleef ongemoeid. Niet alle terrorisme vloeit voort uit onvrede. Sommige terroristische daden staan op zichzelf. Andere zijn louter crimineel. Maar langdurige en systematische onderdrukking en uitsluiting leiden vroeg of laat tot verzet, geweld, terrorisme of burgeroorlog. Die kunnen, zoals we de afgelopen jaren hebben gezien, gemakkelijk leiden tot internationale agressie en oorlog.
Amerikaanse militairen landen in Afghanistan in maart 2002. Bron Foto Getty
Repressie en burgeroorlog
Mogelijke oorzaken proberen weg te nemen is de beste manier om dat geweld te voorkomen of in te dammen. In de jaren na 9/11 is dat onvoldoende gebeurd. Gevoelens van onvrede in Afrika, Zuid-Azië en het Midden-Oosten zijn veronachtzaamd. Wanneer die dreigden uit te lopen in geweld, koos het Westen de kant van het regime dat zijn bevolking onderdrukte. De voedingsbodem van verder geweld werd er vruchtbaarder door. Veel landen in Noord-Afrika, de Sahel, de Hoorn en het Midden-Oosten raakten in een permanente staat van repressie en burgeroorlog. Voor tientallen miljoenen mensen werd het thuis onleefbaar. Zij vluchtten en zochten bescherming elders, ook in Europa. Daar waren zij steeds minder welkom.
Gevoelens van onvrede in Afrika, Zuid-Azië en het Midden-Oosten zijn veronachtzaamd
Ook het Nederlandse beleid ten opzichte van het mondiale Zuiden werd na 9/11 vooral bepaald door eigenbelang: veiligheid en profijt. En binnen ons land verhardden de politiek en de publieke opinie zich tegenover minderheden. Die werden steeds meer gezien als een bedreiging van onze veiligheid, welvaart, comfort en identiteit. Discriminatie en racisme namen de afgelopen kwarteeuw toe.
De breedste kloof is die tussen Nederlanders die erbij horen en de anderen
In zijn boek Spookkloven stelt Jan Willem Duyvendak dat Nederland minder gepolariseerd is dan we denken. Hij laat de feiten spreken: de meeste kloven zijn de afgelopen kwart eeuw niet vergroot maar verkleind. Bijna alle vermeende kloven zijn spookkloven, concludeert Duyvendak. Zijn argumenten overtuigen, maar hij ziet de breedste kloof over het hoofd: die tussen Nederlanders die erbij horen en de anderen. Dat zijn asielzoekers, vluchtelingen, ongedocumenteerden, dak- en werkloze buitenlandse werknemers zonder toegang tot publieke en sociale voorzieningen om het hoofd boven water te houden. Zij zijn naamloos, worden niet gezien, horen er niet bij.
De meesten hebben een achtergrond buiten Europa. Ze staan model voor alle mensen in de onderklasse van het mondiale Zuiden wier perspectieven zijn verduisterd. Er is een gigantische wereldkloof. De afgelopen kwarteeuw is te weinig gedaan om die kloof te overbruggen. Hij is breder en dieper geworden. Wanneer, waar en met welk motief verzet daartegen uitmondt in geweld is onzeker. Maar dat er gewelddadige uitbarstingen zullen komen staat vast.
Enorme uitdagingen
De uitdagingen waar de wereld voor staat zijn enorm: oorlogsdreiging, opwarming van de aarde, zeespiegelstijging, droogte, stormvloeden, gletsjerafbraak, energietransitie, teloorgang van natuur en biodiversiteit, massale vluchtelingenstromen, virusuitbraken, kunstmatige intelligentie, autonome (kern)wapens.
Die opgave bestond ook de afgelopen 25 jaar. Ze is verre van adequaat beantwoord. Daardoor zijn de uitdagingen voor de komend kwarteeuw alleen maar groter geworden. Maar wanneer ze worden aangegaan met de bedoeling alleen onszelf te beschermen, zonder acht te slaan op de gevolgen voor mensen die niets meer te verliezen hebben, dan wordt de wereldwijde kloof tussen mensen die er wel of niet bij horen nog dieper. Zo wordt de voedingsbodem voor geweld nog vruchtbaarder dan hij al was. Die kloof overbruggen is de belangrijkste politieke opgave voor de komende 25 jaar, ook voor Europa en Nederland.
Jan Pronk is hoogleraar internationale ontwikkeling (ISS Den Haag), voormalig PvdA-politicus en VN-diplomaat