11 September
Wat gebeurde er op 11 September 2001? Op die dag werd vanuit de Derde Wereld het geweld dat zich daar reeds lange tijd had voorgedaan naar het noorden getransporteerd. Het geweld in het Zuiden had, na de dekolonisatie in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw, vooral te maken met een achterblijvende ontwikkeling, economisch, sociaal en politiek. Schrijnende armoede heerste naast nieuwe welvaart. De vorming van onafhankelijke nieuwe naties ging gepaard met grote tegenstellingen en machtsmisbruik. De Derde Wereld was een theater geworden waar Oost en West hun wederzijdse invloedssferen op de proef stelden. Na de Koude Oorlog kregen binnenlandse religieuze, regionale, etnische en economische tegenstellingen vrij spel. Zij werden uitgevochten met veel geweld, ook over nationale grenzen heen. Die grenzen hadden door de economische, technologische en culturele globalisering hun functie inmiddels nagenoeg verloren. De globalisering bracht ook zelf nog grotere tegenstellingen teweeg tussen de ‘haves’ en de ‘have nots’. Al die conflicten speelden op elkaar in en leidden tot steeds meer geweld. Tal van naties werden gespleten. Indonesie, de Filippijnen, Pakistan, Iran, Irak, Turkije, Egypte, Algerije, Nigeria, Liberia, Sierra Leone, Angola, Mozambique, Kenia, Ethiopie, Eritrea, Soedan, Burundi, Rwanda, Zaire, Argentinie, Peru, Colombia, Guatemala, Mexico., de Kaukasus, voormalig Joegoslavie. Al deze landen werden in de jaren tachtig en negentig langdurig geteisterd door structureel geweld. De lijst is niet compleet. Het geweld rolde over nationale grenzen heen. Het aantal slachtoffers wordt niet geteld in duizenden, maar in miljoenen, tientallen miljoenen. Zij vielen in het Zuiden, niet in het Westen. Dat genoot van steeds meer welvaart, stabiliteit en rust. Het geweld in het Zuiden deerde het Westen niet. Het hield halt bij haar grenzen.
Tot elf september vorig jaar. Toen kwam het vanuit de periferie naar het centrum, en wel naar het echte machtscentrum, de Verenigde Staten. In New York werd het kapitalistische symbool van de globalisering met de grond gelijk gemaakt. De moderne Torens van Babel, aldus Norman Mailer. 3). De moderniteit werd aangevallen, zo schreef Luuk van Middelaar. 4). Voor de eerste keer in haar geschiedenis werden de Verenigde Staten aangevallen op het eigen grondgebied. Duizenden slachtoffers waren het resultaat. Vanaf die dag ervaren de Amerikanen hun eigen territoriale kwetsbaarheid. Dat vroeg om nieuw leiderschap, zowel van burgemeester Giuliani als van President Bush. Beiden veranderden hun stijl. De autoritaire burgemeester werd een vader voor de stad. De provinciale president een wereldleider.
Het was het begin van een nieuwe perceptie van de internationale verhoudingen. De Verenigde Staten beschouwen zich reeds een jaar lang als een land in oorlog, zij het een nieuw soort oorlog. Europa niet. Vele Europeanen denken dat de aanval niet hen gold, doch alleen Amerika, of menen dat het een incidentele aanslag betrof, niet het begin van een brede, langdurige strijd.
Zo schreef Benzakour: de aanval gold de VS, niet het moderne Westen als geheel. De VS, vanwege haar houding in het Israelisch-Palestijnse conflict, haar arrogantie, die door degenen die haar ondergaan als vernederend wordt ervaren. 5). Van Middelaar, daarentegen, stelde dat de plegers van de aanslag een breder doel nastreefden. Zij wilden de Verenigde Staten ondermijnen omdat men het fundamenteel oneens was met niet alleen de Amerikaanse politiek, maar bovenal de grondslagen van de Verenigde Staten als natiestaat: de moderne liberale democratie. De afwijzing van die waarden ontaardde in intolerantie en haat. Omdat het fundamenteel dezelfde waarden zijn als die welke ten grondslag liggen aan de Westerse natie-staten in het algemeen, geldt de fundamentalistische afwijzing en haat ook West Europa. Op dit punt had van Middelaar gelijk.
Ook Europese leiders zullen zich moeten bezinnen op hun strategie en stijl van leiderschap. Nog steeds is waakzaamheid geboden, ook al is een jaar verstreken waarin de Verenigde Staten niet zijn ineengestort en Europa niet is getroffen. Zolang degenen die de aanslag beraamden niet zijn gevat, kan zich een herhaling overal en altijd voordoen, met veel meer slachtoffers dan vorig jaar. Een aanval met biologische, chemische of nucleaire wapens is niet uit te sluiten Maar ook op een andere wijze is de Westerse samenleving gemakkelijk te ontwrichten. Zij is juist door de toepassing van Westers modern technologisch vernuft, door de complexe arbeidsverdeling in de Westerse economie, door de sociale afhankelijkheidsverhoudingen en door de grootschalige en toch fijnmazige financiele netwerkrelaties uiterst kwetsbaar geworden. Modern is kwetsbaar. Zeer modern is heel erg kwetsbaar.
Waakzaamheid is echter niet genoeg .De noodzakelijke bezinning moet meer inhouden dan het geven van een hogere prioriteit aan veiligheid en bescherming. Zelfs wanneer de plegers en beramers van de aanslag onschadelijk zouden zijn gemaakt, is de oorlog tegen het terrorisme niet gewonnen. Er kunnen en zullen nieuwe terroristen opstaan. Zelfs wanneer een schild rond het Westen zou zijn aangebracht, de kwetsbaarheid blijft. De globalisering van de markt en van de technologische systemen maakt dat een aanslag niet meer van buitenaf komt, doch per definitie van binnen uit. Na 11 september 2001 houdt leiderschap meer in dan bescherming van de eigen natie, meer dan het onschadelijk maken van een vijand, meer ook dan het preventief uitschakelen van degenen die mogelijk een nieuwe aanslag beramen. De bescherming van de eigen samenleving, van de waarden die daaraan ten grondslag liggen en, zo men wil, van de beschaving zelf vereist bovenal dat alle mogelijke oorzaken van conflicten en redenen tot escalatie worden weggenomen.
Probeer dus door te dringen in de motieven van de haat. Neem ze serieus, hoe fanatiek ze ook klinken. Kennelijk voelen velen zich er door aangesproken. Dat maakt ze tot een politiek feit, dat niet straffeloos kan worden genegeerd. Ook motieven die we verafschuwen zullen we moeten ontkrachten. Dat kan niet door ons tegen de mogelijke gevolgen te beschermen. Ontkrachting van motieven vindt evenmin plaats door ze te negeren, te ontkennen of te bestrijden. Dat voedt ze slechts. Fundamentalistische haatgevoelens kunnen alleen worden ontkracht door hun voedingsbodem weg te nemen. Dat zal fanatici niet weerhouden. Maar anderen, die zich door dezelfde motieven aangesproken voelen, doch nog twijfelen en nog niet definitief gekozen hebben voor een fanatiek fundamentalisme - mensen die wel wrok koesteren, maar nog geen haat –, zij kunnen wel worden weerhouden van gewelddadige actie of steun. Mits hen een perspectief wordt geboden in een andere richting.
Tot elf september vorig jaar. Toen kwam het vanuit de periferie naar het centrum, en wel naar het echte machtscentrum, de Verenigde Staten. In New York werd het kapitalistische symbool van de globalisering met de grond gelijk gemaakt. De moderne Torens van Babel, aldus Norman Mailer. 3). De moderniteit werd aangevallen, zo schreef Luuk van Middelaar. 4). Voor de eerste keer in haar geschiedenis werden de Verenigde Staten aangevallen op het eigen grondgebied. Duizenden slachtoffers waren het resultaat. Vanaf die dag ervaren de Amerikanen hun eigen territoriale kwetsbaarheid. Dat vroeg om nieuw leiderschap, zowel van burgemeester Giuliani als van President Bush. Beiden veranderden hun stijl. De autoritaire burgemeester werd een vader voor de stad. De provinciale president een wereldleider.
Het was het begin van een nieuwe perceptie van de internationale verhoudingen. De Verenigde Staten beschouwen zich reeds een jaar lang als een land in oorlog, zij het een nieuw soort oorlog. Europa niet. Vele Europeanen denken dat de aanval niet hen gold, doch alleen Amerika, of menen dat het een incidentele aanslag betrof, niet het begin van een brede, langdurige strijd.
Zo schreef Benzakour: de aanval gold de VS, niet het moderne Westen als geheel. De VS, vanwege haar houding in het Israelisch-Palestijnse conflict, haar arrogantie, die door degenen die haar ondergaan als vernederend wordt ervaren. 5). Van Middelaar, daarentegen, stelde dat de plegers van de aanslag een breder doel nastreefden. Zij wilden de Verenigde Staten ondermijnen omdat men het fundamenteel oneens was met niet alleen de Amerikaanse politiek, maar bovenal de grondslagen van de Verenigde Staten als natiestaat: de moderne liberale democratie. De afwijzing van die waarden ontaardde in intolerantie en haat. Omdat het fundamenteel dezelfde waarden zijn als die welke ten grondslag liggen aan de Westerse natie-staten in het algemeen, geldt de fundamentalistische afwijzing en haat ook West Europa. Op dit punt had van Middelaar gelijk.
Ook Europese leiders zullen zich moeten bezinnen op hun strategie en stijl van leiderschap. Nog steeds is waakzaamheid geboden, ook al is een jaar verstreken waarin de Verenigde Staten niet zijn ineengestort en Europa niet is getroffen. Zolang degenen die de aanslag beraamden niet zijn gevat, kan zich een herhaling overal en altijd voordoen, met veel meer slachtoffers dan vorig jaar. Een aanval met biologische, chemische of nucleaire wapens is niet uit te sluiten Maar ook op een andere wijze is de Westerse samenleving gemakkelijk te ontwrichten. Zij is juist door de toepassing van Westers modern technologisch vernuft, door de complexe arbeidsverdeling in de Westerse economie, door de sociale afhankelijkheidsverhoudingen en door de grootschalige en toch fijnmazige financiele netwerkrelaties uiterst kwetsbaar geworden. Modern is kwetsbaar. Zeer modern is heel erg kwetsbaar.
Waakzaamheid is echter niet genoeg .De noodzakelijke bezinning moet meer inhouden dan het geven van een hogere prioriteit aan veiligheid en bescherming. Zelfs wanneer de plegers en beramers van de aanslag onschadelijk zouden zijn gemaakt, is de oorlog tegen het terrorisme niet gewonnen. Er kunnen en zullen nieuwe terroristen opstaan. Zelfs wanneer een schild rond het Westen zou zijn aangebracht, de kwetsbaarheid blijft. De globalisering van de markt en van de technologische systemen maakt dat een aanslag niet meer van buitenaf komt, doch per definitie van binnen uit. Na 11 september 2001 houdt leiderschap meer in dan bescherming van de eigen natie, meer dan het onschadelijk maken van een vijand, meer ook dan het preventief uitschakelen van degenen die mogelijk een nieuwe aanslag beramen. De bescherming van de eigen samenleving, van de waarden die daaraan ten grondslag liggen en, zo men wil, van de beschaving zelf vereist bovenal dat alle mogelijke oorzaken van conflicten en redenen tot escalatie worden weggenomen.
Probeer dus door te dringen in de motieven van de haat. Neem ze serieus, hoe fanatiek ze ook klinken. Kennelijk voelen velen zich er door aangesproken. Dat maakt ze tot een politiek feit, dat niet straffeloos kan worden genegeerd. Ook motieven die we verafschuwen zullen we moeten ontkrachten. Dat kan niet door ons tegen de mogelijke gevolgen te beschermen. Ontkrachting van motieven vindt evenmin plaats door ze te negeren, te ontkennen of te bestrijden. Dat voedt ze slechts. Fundamentalistische haatgevoelens kunnen alleen worden ontkracht door hun voedingsbodem weg te nemen. Dat zal fanatici niet weerhouden. Maar anderen, die zich door dezelfde motieven aangesproken voelen, doch nog twijfelen en nog niet definitief gekozen hebben voor een fanatiek fundamentalisme - mensen die wel wrok koesteren, maar nog geen haat –, zij kunnen wel worden weerhouden van gewelddadige actie of steun. Mits hen een perspectief wordt geboden in een andere richting.