'Global Apartheid'
Om dat te kunnen schetsen moeten we zicht hebben op de structurele achtergrond van het ressentiment in de Derde Wereld. Die is er en al geruime tijd. Eigenlijk is het vreemd dat de wrok tegen het Westen niet eerder heeft geresulteerd in geweld. Dat dit ooit stond te gebeuren is wel voorzien. Decennia geleden sprak Tinbergen over de noodzaak van een eerlijke verdeling en van een leefbare aarde, niet alleen om der wille van de solidariteit, maar ook om gewelddadige spanningen te voorkomen. Het met geweld zich toeeigenen van hetgeen waarop men recht meende te hebben zou zich uiteraard niet beperken tot conflict en strijd binnen landen van de Derde Wereld zelf. Het was, aldus Tinbergen, een kwestie van tijd aleer ook het rijke Noorden zou worden aangesproken. Daarom diende het Noorden de haar resterende tijd goed te gebruiken en echt te kiezen voor een rechtvaardige internationale orde. Om dat te verwezenlijken was leiderschap nodig, schreef Tinbergen destijds. 6).
Zoveel te meer nu. Inmiddels is de ongelijkheid groter geworden en de aarde minder leefbaar. Het geweld heeft de grens tussen Noord en Zuid overschreden. En er is nog iets anders gebeurd: het perspectief is vervlogen. Waarom is de wrok tegen het welvarende Westen niet eerder omgeslagen in geweld? Omdat datzelfde Westen tegelijkertijd een wenkend perspectief bood. De armen in het Zuiden koesterden een haat/liefde verhouding ten opzichte van de rijken in het Noorden. Men kon zich veronachtzaamd voelen, of uitgebuit of onderdrukt, maar niet buitengesloten. Er was hoop. Het Westen was een voorbeeld. Men kon proberen het na te volgen, toegang te vinden, er bij te horen. Er was vooruitgang merkbaar. Ondanks de armoede wist men dat het zin had te streven naar ontwikkeling. Er was immers de ervaring dat men het een beetje beter had dan een vorige generatie en de hoop leek gerechtvaardigd dat de kinderen en kleinkinderen het nog wat beter zouden krijgen. Ook een flauw stijgende trend is vooruitgang, groei, ontwikkeling, dynamiek. Maar wanneer mensen weten dat hun grootouders er beter aan toe waren dan hun ouders, en die weer beter dan zij zelf, en wanneer zij beseffen dat er voor hun kinderen en kleinkinderen alleen maar verdere achteruitgang in het verschiet ligt, dan is het perspectief verdwenen.
Voor zeer velen in de wereld is dat de werkelijkheid van vandaag. Duidelijker dan ooit zien zij, dank zij de moderne communicatiemiddelen, hoe het zou kunnen zijn. Meer dan voorheen beseffen zij dat een beter leven voor hen onbereikbaar is, omdat zij zelf steeds minder vaste grond onder de voeten hebben. Geen land om te bewerken, geen werk, geen krediet, geen onderwijs, geen basisvoorzieningen, geen zekerheid omtrent inkomen en voedsel voor de dag van morgen, maar wel steeds meer vervuiling, steeds meer kans op AIDS, een huis zonder elektriciteit, water of sanitair. Ondanks de ongekende economische vooruitgang in de wereld in het laatste decennium van de vorige eeuw restte er voor een kleine twee miljard mensen slechts de ervaring verder weg te zinken in het moeras.
Op de zojuist afgesloten Wereld Top Conferentie voor Duurzame Ontwikkeling in Johannesburg vergeleek de opvolger van Mandela, President M'beki, de huidige situatie in de wereld met die in Zuid Afrika ten tijde van het Apartheidsregime. De verschillen tussen arm en rijk in de wereld zijn niet langer te omschrijven als een schrijnend ongelijke verdeling van de welvaart die door wereldwijde welvaartsgroei en een betere welvaartsverdeling kan worden getemperd. De verschillen zijn blijvend geworden. Arm en rijk staan apart, onderling gescheiden, afgegrensd ten opzichte van elkaar. Je was blank of zwart en dus hoorde je er wel of niet bij. Je bent nu al dan niet een onderdeel van de moderne cultuur. Die is Westers van origine, doch strekt zich uit tot tal van eilanden van moderniteit in het Oosten en Zuiden van de wereld, met elkaar verbonden met behulp van moderne communicatiemiddelen, fysiek en virtueel, die je het mogelijk maken overal ter wereld het besef te hebben er bij te horen, deel te hebben aan de geglobaliseerde uniforme Westerse neo-liberale welvarende consumentencultuur. Die is afgescheiden van de wereld er naast, in fysieke zin soms vlak bij, doch in de tijd gemeten, en qua mentaliteit en beleving ver weg: armoede, honger, werkloosheid, gebrek aan de meest elementaire voorzieningen in de sloppen van de metropool, op het platteland en in de periferie, waar vervuiling de boventoon voert, de productiviteit van de grond gering is, het water schaars, het leven ongezond, en waar voorzieningen ontbreken. “Een samenleving die is gebaseerd op armoede voor velen en rijkdom voor enkelen, gekarakteriseerd door eilanden van welvaart omringd door een zee van armoede is niet duurzaam”, aldus M'beki.7). Aan de ene zijde zekerheid en luxe, aan de andere ontberingen en lijden. Dit zijn geen grote woorden: voor heel veel mensen is het leven mensonwaardig.
Net als destijds onder het Apartheidsregime worden de zekerheden en de luxe aan de ene kant overeind gehouden en beschermd door de bestendiging van de ellende aan de andere kant. Het gaat niet om uitbuiting. Die doet zich nog wel voor - de grondstoffenprijzen worden zijn laag gehouden en illegale migranten krijgen lonen beneden het sociale minimumniveau -, maar uitbuiting is niet meer de allesoverheersend grond van de welvaart. De geglobaliseerde Westerse cultuur beschikt over zoveel kapitaal en koopkracht dat zij zich zelf ook zonder uitbuiting in stand kan houden. Maar derden worden wel buitengesloten, omdat gevreesd wordt dat zij het Westen meer zullen kosten dan opbrengen. Ze passen niet in het Westerse rendementsdenken. De bewoners van de sloppen in Calcutta, Nairobi en Rio de Janeiro, de AIDS-getroffenen in Afrika, landlozen in Bangladesh, subsistence-boeren in de Sahel, migranten die illegaal de Middellandse Zee oversteken, missen zowel bekwaamheden die aansluiten bij de moderne economie als koopkracht naar Westerse producten. Daarom kunnen die mensen zelf gemist worden. Zij zijn niet interessant, doch ons tot last en moeten niet proberen dichterbij te komen. We houden ze tegen door onze eilanden van welvaart wereldwijd zo goed mogelijk met elkaar te verbinden. Daarmee ontnemen we hen ruimte: grond, vooral goede grond, vruchtbaar of commercieel strategisch gelegen, water, bos, natuurlijke hulpbronnen. We zadelen ze op met torenhoge schulden. We onthouden ze basisvoorzieningen om in te overleven, zoals betaalbare medicijnen tegen AIDS. Globalisering ontneemt levensruimte, is een vorm van toeeigening. M'beki heeft gelijk: globalisering is Apartheid. Globalisering is begrenzing en bezetting, waarbij de armen in hun thuislanden moeten blijven, in bezette gebieden, van elkaar gescheiden door grenzen getrokken door degenen die wel beschikken over het kapitaal en de technologie die aan de basis liggen van de moderne Westerse cultuur.
De westerse leiders wilden in Johannesburg niet akkoord gaan met de term 'Global Apartheid' in de slotverklaring de Topconferentie. Integendeel, zij reageerden als door een wesp gestoken. En er bestond vrees voor eventuele juridische consequenties. Zo zou er wel eens een proces aanhangig gemaakt kunnen worden bij het Verenigde Naties Gerechtshof te Den Haag, dat tot taak heeft te oordelen over misdaden tegen de menselijkheid. Het Westen wees iedere vergelijking met het Apartheidsregime van de hand. Dat was schuldig aan het apart zetten van de zwarten in Zuid Afrika. Het Westen heeft toch geen schuld aan het apart zetten van de armen in de wereld? Die schuld, zo werd betoogd, ligt veeleer bij regimes in de Derde Wereld zelf, met slecht bestuur en slecht leiderschap.
Natuurlijk gaat analogie met het Apartheidsregime niet geheel op. Natuurlijk is er in de Derde Wereld vaak een slecht beleid gevoerd. Soms was dat te wijten aan de onderontwikkeling zelf, soms gebeurde het tegen beter weten in door leiders die alleen uit zijn op eigen gewin. Edoch, vaak werden die leiders vanuit het Westen in hun macht bevestigd, omdat een regime verandering niet in het belang was van het Westen. Een enkele maal gebeurde het zelfs in omgekeerde richting, zoals op de elfde September 1973, toen in Chili President Allende werd vermoord na een van buitenaf georkestreerde ondermijning van zijn democratisch gekozen bewind. Met twee maten meten is ook een vorm van apartheid.
Het Westen is zijn verantwoordelijkheid reeds decennia lang uit de weg gegaan. Westers kapitaal, Westerse ondernemers en Westerse technologie maakten de wereld tot een huishouding, maar zonder de sociale mechanismen die dezelfde Westerse landen binnen hun nationale huishoudingen toepassen om de boel bijeen te houden. De ontplooiing van de economieen van ontwikkelingslanden werd stelselmatig gehinderd door nieuwe handelsbelemmeringen, kredietbeperkingen, schuldaccumulaties en aanpassingsprogramma's. Er is ook wat dit betreft met twee maten gemeten. Westerse normen en waarden gelden aan gene zijde van de grens kennelijk anders dan aan deze. Geen wonder dat velen in de Derde Wereld zich opzettelijk buitengesloten achten en apart gezet.
De Westerse afwijzing van het concept van de wereldwijde apartheid kwam natuurlijk niet als een verrassing. Het was eerder een bevestiging van de vervreemding die ook na het koloniale tijdperk tussen het westen en de rest van de wereld is blijven bestaan. Die vervreemding is wederzijds, economisch, sociaal, cultureel en politiek. Het is geen scheiding die zich langs landsgrenzen voltrekt. Zij loopt dwars over nationale grenzen heen. De globalisering heeft een einde gemaakt aan verschillen in afstand en in tijd. Wat ver afgelegen was is dichtbij gekomen, wat nabij was ver weg. Dat heeft de moderne technologie bewerkstelligd Niet de werkelijk afstand of het feitelijke tijdsverschil telt, maar die in de menselijke geest. In het Conferentiecentrum in Johannesburg voelden de meesten van ons zich door vliegticket, CNN, cell-phone, e-mail of credit-card dichter verbonden met metropolen in andere werelddelen dan met AIDS-slachtoffers op het Afrikaanse continent, landlozen in Zuid Afrika en werklozen uit de nabije township Alexandra. En hier in Den Haag zullen de meesten zich in de geest minder verwant voelen met asielzoekers en illegalen in onze eigen stad dan met mede-internetgebruikers aan gene zijde van de aardbol of met toeristen die we deze zomer tegenkwamen op Bali of aan de Middellandse Zee. De globalisering is niet alleen een economische en een technologische wereldrevolutie, het is bovenal een culturele revolutie, een revolutie in de geest.
Zoveel te meer nu. Inmiddels is de ongelijkheid groter geworden en de aarde minder leefbaar. Het geweld heeft de grens tussen Noord en Zuid overschreden. En er is nog iets anders gebeurd: het perspectief is vervlogen. Waarom is de wrok tegen het welvarende Westen niet eerder omgeslagen in geweld? Omdat datzelfde Westen tegelijkertijd een wenkend perspectief bood. De armen in het Zuiden koesterden een haat/liefde verhouding ten opzichte van de rijken in het Noorden. Men kon zich veronachtzaamd voelen, of uitgebuit of onderdrukt, maar niet buitengesloten. Er was hoop. Het Westen was een voorbeeld. Men kon proberen het na te volgen, toegang te vinden, er bij te horen. Er was vooruitgang merkbaar. Ondanks de armoede wist men dat het zin had te streven naar ontwikkeling. Er was immers de ervaring dat men het een beetje beter had dan een vorige generatie en de hoop leek gerechtvaardigd dat de kinderen en kleinkinderen het nog wat beter zouden krijgen. Ook een flauw stijgende trend is vooruitgang, groei, ontwikkeling, dynamiek. Maar wanneer mensen weten dat hun grootouders er beter aan toe waren dan hun ouders, en die weer beter dan zij zelf, en wanneer zij beseffen dat er voor hun kinderen en kleinkinderen alleen maar verdere achteruitgang in het verschiet ligt, dan is het perspectief verdwenen.
Voor zeer velen in de wereld is dat de werkelijkheid van vandaag. Duidelijker dan ooit zien zij, dank zij de moderne communicatiemiddelen, hoe het zou kunnen zijn. Meer dan voorheen beseffen zij dat een beter leven voor hen onbereikbaar is, omdat zij zelf steeds minder vaste grond onder de voeten hebben. Geen land om te bewerken, geen werk, geen krediet, geen onderwijs, geen basisvoorzieningen, geen zekerheid omtrent inkomen en voedsel voor de dag van morgen, maar wel steeds meer vervuiling, steeds meer kans op AIDS, een huis zonder elektriciteit, water of sanitair. Ondanks de ongekende economische vooruitgang in de wereld in het laatste decennium van de vorige eeuw restte er voor een kleine twee miljard mensen slechts de ervaring verder weg te zinken in het moeras.
Op de zojuist afgesloten Wereld Top Conferentie voor Duurzame Ontwikkeling in Johannesburg vergeleek de opvolger van Mandela, President M'beki, de huidige situatie in de wereld met die in Zuid Afrika ten tijde van het Apartheidsregime. De verschillen tussen arm en rijk in de wereld zijn niet langer te omschrijven als een schrijnend ongelijke verdeling van de welvaart die door wereldwijde welvaartsgroei en een betere welvaartsverdeling kan worden getemperd. De verschillen zijn blijvend geworden. Arm en rijk staan apart, onderling gescheiden, afgegrensd ten opzichte van elkaar. Je was blank of zwart en dus hoorde je er wel of niet bij. Je bent nu al dan niet een onderdeel van de moderne cultuur. Die is Westers van origine, doch strekt zich uit tot tal van eilanden van moderniteit in het Oosten en Zuiden van de wereld, met elkaar verbonden met behulp van moderne communicatiemiddelen, fysiek en virtueel, die je het mogelijk maken overal ter wereld het besef te hebben er bij te horen, deel te hebben aan de geglobaliseerde uniforme Westerse neo-liberale welvarende consumentencultuur. Die is afgescheiden van de wereld er naast, in fysieke zin soms vlak bij, doch in de tijd gemeten, en qua mentaliteit en beleving ver weg: armoede, honger, werkloosheid, gebrek aan de meest elementaire voorzieningen in de sloppen van de metropool, op het platteland en in de periferie, waar vervuiling de boventoon voert, de productiviteit van de grond gering is, het water schaars, het leven ongezond, en waar voorzieningen ontbreken. “Een samenleving die is gebaseerd op armoede voor velen en rijkdom voor enkelen, gekarakteriseerd door eilanden van welvaart omringd door een zee van armoede is niet duurzaam”, aldus M'beki.7). Aan de ene zijde zekerheid en luxe, aan de andere ontberingen en lijden. Dit zijn geen grote woorden: voor heel veel mensen is het leven mensonwaardig.
Net als destijds onder het Apartheidsregime worden de zekerheden en de luxe aan de ene kant overeind gehouden en beschermd door de bestendiging van de ellende aan de andere kant. Het gaat niet om uitbuiting. Die doet zich nog wel voor - de grondstoffenprijzen worden zijn laag gehouden en illegale migranten krijgen lonen beneden het sociale minimumniveau -, maar uitbuiting is niet meer de allesoverheersend grond van de welvaart. De geglobaliseerde Westerse cultuur beschikt over zoveel kapitaal en koopkracht dat zij zich zelf ook zonder uitbuiting in stand kan houden. Maar derden worden wel buitengesloten, omdat gevreesd wordt dat zij het Westen meer zullen kosten dan opbrengen. Ze passen niet in het Westerse rendementsdenken. De bewoners van de sloppen in Calcutta, Nairobi en Rio de Janeiro, de AIDS-getroffenen in Afrika, landlozen in Bangladesh, subsistence-boeren in de Sahel, migranten die illegaal de Middellandse Zee oversteken, missen zowel bekwaamheden die aansluiten bij de moderne economie als koopkracht naar Westerse producten. Daarom kunnen die mensen zelf gemist worden. Zij zijn niet interessant, doch ons tot last en moeten niet proberen dichterbij te komen. We houden ze tegen door onze eilanden van welvaart wereldwijd zo goed mogelijk met elkaar te verbinden. Daarmee ontnemen we hen ruimte: grond, vooral goede grond, vruchtbaar of commercieel strategisch gelegen, water, bos, natuurlijke hulpbronnen. We zadelen ze op met torenhoge schulden. We onthouden ze basisvoorzieningen om in te overleven, zoals betaalbare medicijnen tegen AIDS. Globalisering ontneemt levensruimte, is een vorm van toeeigening. M'beki heeft gelijk: globalisering is Apartheid. Globalisering is begrenzing en bezetting, waarbij de armen in hun thuislanden moeten blijven, in bezette gebieden, van elkaar gescheiden door grenzen getrokken door degenen die wel beschikken over het kapitaal en de technologie die aan de basis liggen van de moderne Westerse cultuur.
De westerse leiders wilden in Johannesburg niet akkoord gaan met de term 'Global Apartheid' in de slotverklaring de Topconferentie. Integendeel, zij reageerden als door een wesp gestoken. En er bestond vrees voor eventuele juridische consequenties. Zo zou er wel eens een proces aanhangig gemaakt kunnen worden bij het Verenigde Naties Gerechtshof te Den Haag, dat tot taak heeft te oordelen over misdaden tegen de menselijkheid. Het Westen wees iedere vergelijking met het Apartheidsregime van de hand. Dat was schuldig aan het apart zetten van de zwarten in Zuid Afrika. Het Westen heeft toch geen schuld aan het apart zetten van de armen in de wereld? Die schuld, zo werd betoogd, ligt veeleer bij regimes in de Derde Wereld zelf, met slecht bestuur en slecht leiderschap.
Natuurlijk gaat analogie met het Apartheidsregime niet geheel op. Natuurlijk is er in de Derde Wereld vaak een slecht beleid gevoerd. Soms was dat te wijten aan de onderontwikkeling zelf, soms gebeurde het tegen beter weten in door leiders die alleen uit zijn op eigen gewin. Edoch, vaak werden die leiders vanuit het Westen in hun macht bevestigd, omdat een regime verandering niet in het belang was van het Westen. Een enkele maal gebeurde het zelfs in omgekeerde richting, zoals op de elfde September 1973, toen in Chili President Allende werd vermoord na een van buitenaf georkestreerde ondermijning van zijn democratisch gekozen bewind. Met twee maten meten is ook een vorm van apartheid.
Het Westen is zijn verantwoordelijkheid reeds decennia lang uit de weg gegaan. Westers kapitaal, Westerse ondernemers en Westerse technologie maakten de wereld tot een huishouding, maar zonder de sociale mechanismen die dezelfde Westerse landen binnen hun nationale huishoudingen toepassen om de boel bijeen te houden. De ontplooiing van de economieen van ontwikkelingslanden werd stelselmatig gehinderd door nieuwe handelsbelemmeringen, kredietbeperkingen, schuldaccumulaties en aanpassingsprogramma's. Er is ook wat dit betreft met twee maten gemeten. Westerse normen en waarden gelden aan gene zijde van de grens kennelijk anders dan aan deze. Geen wonder dat velen in de Derde Wereld zich opzettelijk buitengesloten achten en apart gezet.
De Westerse afwijzing van het concept van de wereldwijde apartheid kwam natuurlijk niet als een verrassing. Het was eerder een bevestiging van de vervreemding die ook na het koloniale tijdperk tussen het westen en de rest van de wereld is blijven bestaan. Die vervreemding is wederzijds, economisch, sociaal, cultureel en politiek. Het is geen scheiding die zich langs landsgrenzen voltrekt. Zij loopt dwars over nationale grenzen heen. De globalisering heeft een einde gemaakt aan verschillen in afstand en in tijd. Wat ver afgelegen was is dichtbij gekomen, wat nabij was ver weg. Dat heeft de moderne technologie bewerkstelligd Niet de werkelijk afstand of het feitelijke tijdsverschil telt, maar die in de menselijke geest. In het Conferentiecentrum in Johannesburg voelden de meesten van ons zich door vliegticket, CNN, cell-phone, e-mail of credit-card dichter verbonden met metropolen in andere werelddelen dan met AIDS-slachtoffers op het Afrikaanse continent, landlozen in Zuid Afrika en werklozen uit de nabije township Alexandra. En hier in Den Haag zullen de meesten zich in de geest minder verwant voelen met asielzoekers en illegalen in onze eigen stad dan met mede-internetgebruikers aan gene zijde van de aardbol of met toeristen die we deze zomer tegenkwamen op Bali of aan de Middellandse Zee. De globalisering is niet alleen een economische en een technologische wereldrevolutie, het is bovenal een culturele revolutie, een revolutie in de geest.